Introductie tot de Bokkenrijders

Wie, wat, waar?

Er zijn tegenwoordig verschillende ideeën over wie de Bokkenrijders waren en wat het doel was van hun acties. Deze ideeën kunnen vaak teruggeleid worden naar één van de drie basistheorieën.

De allereerste theorie is de satanistentheorie: de Bokkenrijders zouden hebben bestaan uit een groep mensen die een eed hadden afgelegd, waarbij zij zogenaamd 'God hadden afgezworen, en de duivel aan zouden zweren'. Ook zouden zij 's nachts op bokken door de lucht hebben gevlogen. Tijdens enkele bekentenissen (onder tortuur) van gedetineerden zijn er wel eens benoemingen geweest van dit soort situaties, zoals bijvoorbeeld in het geval van Peter Müller uit Ubach. Hij zou tijdens meerdere verklaringen in 1771 hebben gesproken over de eed die hij zou hebben moeten afgelegd in de abdij, gelegen op de St. Leonardsberg. Hierbij worden ook enkele andere complicen genoemd door Peter, die deze eed zouden hebben afgelegd of -genomen (Blok 1991, P. 135).

De tweede theorie is de Robin Hood-theorie. Volgens deze theorie zou deze bende echt hebben bestaan, waarbij hun acties zijn gepleegd met een bepaald politiek intent - net zoals het bekende figuur Robin Hood. Hij kwam op voor de 'gewone' bevolking, door middel van het stelen van de rijken en zijn winst te verdelen onder de armen. Om dit te vergelijken met de situatie van de Bokkenrijders is er meer context nodig, waarbij dieper op in zal worden gegaan onder het kopje 'Waarom?'. De situatie in- en rondom de Landen van Overmaas in de 18e eeuw zorgde in ieder geval voor ongelijkheid, armoede, en dus automatisch ook veel ontevredenheid onder de bevolking, wat uiteindelijk de bepalende factoren zouden zijn geweest voor het gedrag van de Bokkenrijders. Directe ondersteuning van de theorie maakt zijn start bij uitspraken van Geertruid Bosch volgens het boek 'Bokkenrijders, de Schande van Limburg II' (van Gehuchten 2014, P. 171). Zij zou hebben bekend over het verdelen van goederen in een gemeenschap. Verder dan enkele uitspraken van haar is er tot nu toe nog geen verder letterlijk bewijs te vinden in processtukken dat deze theorie kan onderbouwen. Wel wordt er gebruik gemaakt van het idee in fictieve Bokkenrijdersmedia, waaronder de welbekende serie 'de Legende van de Bokkerijders' van Ton van Reen. Dit is dus ook een grote aanzet naar de verspreiding van het idee van deze theorie.

De derde en laatste theorie is de onschuldstheorie, welk is gevormd uit het idee dat het concept van deze 'bende' niet bestond, maar grotendeels tot misschien wel volledig bestond uit onschuldige mensen die zijn vervolgd. Deze theorie berust zich op het feit dat de verhoringen van de gearresteerden werden uitgevoerd onder tortuur, en zij hierbij uren tot vaak wel dagenlang werden gemarteld in de hoop dat zij informatie, schuld of complicen zouden opnoemen. Informatie werd soms door de gearresteerde vervolgens later ontkend, waarbij zij hierna opnieuw het verhoringsproces moesten doorstaan. De benoemde medeplichtigen zouden vervolgens ook worden gearresteerd, waarbij dit proces zich in principe herhaalt bij deze eerstvolgend gearresteerde mensen. Hetgeen dat deze theorie ondersteunt is het feit dat grotendeels van de informatie gewonnen is onder begeleiding van tortuur, en veel informatie niet overeenkomt met eerdere uitspraken. Men kan zich bedenken dat in situaties als deze de ondervraagde niet de waarheid in belang stelt, maar eerder het ontsnappen aan de pijn van de martelwapens. Ook is er sindsdien (ethisch) onderzoek gedaan naar de effectiviteit van tortuur bij ondervragingen, waaronder bijvoorbeeld door Houck & Conway (2015), waarbij zij concluderen dat dit ineffectief blijkt.

* Er wordt vaak gerefereerd naar het verhaal van de Bokkenrijders als een legende. Een legende wordt gedefinieerd als een volksverhaal met een centrale rol weggelegd voor een heilige, waarvan bij de Bokkenrijders geen sprake is. Mogelijk is deze terminologie bekender geworden door het gebruik van het woord in bekende media, zoals in de TV serie 'De Legende van de Bokkerijders' (1994).

Wanneer?

De geschiedenis van de Bokkenrijders kan over het algemeen in zeven verschillende vervolgingsperiodes worden onderverdeeld. De eerste drie periodes vinden plaats in de Landen van Overmaas (vervolgingsperiode 1: 1743-1745, periode 2: 1751-1752 en periode 3: 1770-1778), waarbij de derde vervolgingsperiode bij verre de grootste en zwaarste was. (van Gehuchten 2014, P. 21). De aanleiding van deze periode was de arrestatie van Joseph Keyser (alias 'Dien Jongh') op 1 november 1770. Hij was destijds nog maar 18 jaar oud. Keyser zou samen met een vriend van hem een paard hebben gestolen van boer Henricus Schutz, waarna hij deze naar de markt in Aken zou hebben gebracht om een poging te doen om deze te verkopen. De poging was mislukt en hij werd vervolgens gearresteerd en gevangengezet in Burg Rode. Tijdens zijn ondervragingen zou hij onder tortuur enkele complicen hebben genoemd. Peter Müller en enkele anderen waren de eerste benoemden. Zij werden vervolgens ook gearresteerd en ondervraagd, waarbij het sneeuwbaleffect langzaam zijn gang inging naar mate dat steeds meer mensen werden genoemd en gearresteerd als gevolg (Blok 1991, P. 312).

De verdere vier periodes spelen zich kort hierna af in wat destijds bekend stond als het graafschap Loon (vervolgingsperiode 4 te Wellen: 1774-1777, periode 5 te Ophoven, Geistingen, Kessenich, Maaseik: 1785-1786, periode 6 te Bree, Bocholt, Peer, Tongerlo, Gruitrode: 1789-1791, en tenslotte periode 7 te Loon: 1794-1795). De angst die heerste over de Bokkenrijders in Overmaas was enigzins overgewaaid, waarbij door de toegenomen angst als gevolg dus ook enkele processen ontstonden in de regios ernaast. Binnen de Belgische processen is het opmerkelijk dat er in de eerste drie processen veel sprake is van het gebruik van brandbrieven. In het vierde Loonse proces was er hier overigens geen sprake van (van Gehuchten 2014, P. 225-226).

Waarom?

Zoals eerder benoemd vond er een toename van criminaliteit in de Landen van Overmaas en omstreken plaats; er werden goederen of voedsel gestolen, kerken werden beroofd, en bij sommige overvallen werden bewoners mishandeld of bedreigd. Verder is er ook sprake van enkele jaren waarbij de de oogst was mislukt in de omgeving, en niet te vergeten dat de regie over de locaties die nu Limburg uitmaken waren onderverdeeld in kleinere omgevingen, waarbij het ene deel bijvoorbeeld onder regie van Brussel viel, terwijl een ander deel net weer viel onder regie van Oostenrijk. Al met al zorgde deze verschillende dingen voor een toename van zwervers, waarvan deze toename voornamelijk uit mensen van inheemse bevolking bestond (van Gehuchten 2014, P. 227). Toch zijn er figuren die destijds de schuld van de criminaliteit legden op allochtonen, waaronder pastoor Arnold Daniëls/Sleinada. In 1779 heeft hij een boek gepubliceerd, waarin hij schrijft over de situatie omtrent de Bokkenrijders. Hieronder is een voorbeeld uit het begin van hoofdstuk 1 van 'Oorsprong Oorzaeke Bewys' wat het idee onderbouwt dat destijds werd geloofd dat de oorzaak van veel criminaliteit veroorzaakt werd door immigranten.

"Om eygentlyk het begin en den ‘Oorsprong van deeze Dievenbende, of den tyd en jaer van haere geboorte te bepaelen, schynt zyne moeylykheyd te hebben. Het zekerste hier afschynt te zyn, gelyk ik niet aleen uyt oude Schriften, maer ook van oude luydens verstaen hebbe, dat deeze peste van Diefstallen uyt verre landen tot hier zou zijn overgevoerd."

NL: "Het is lastig om de tijd of het jaar van de oorsprong van deze dievenbende te bepalen. Het zekerste lijkt te zijn – zo zeggen oude geschriften, maar ook oudelui – dat deze pest van diefstallen uit verre landen is overgekomen."

Naast de oorzaak van de criminaliteit, is er nog iets dat mist in deze 'waarom' kwestie: de oorzaak van de executies van onschuldigen. Binnen de gehele geschiedenis hiervan zijn er ongeveer 1200 mensen beschuldigd, waarvan rond de 500 onschuldig zouden zijn geweest. Anders gezegd is dat 4 op de 10 mensen. 

Er heerste veel angst om het idee van de Bokkenrijders heen. Dit zorgde onder andere ook juist ook weer voor enig bijgeloof zoals dat zij op bokken door de lucht zouden vliegen. Ook speelt de justitie een hand in het sneeuwbaleffect dat plaatsvond. Door de manier waar op zijn handelden tijdens verhoringen, werd er niet altijd de waarheid gesproken en werd er als het ware gelogen over aanwezigheid bij activiteiten, medeplichtigen benoemd die niet aanwezig waren, en dergelijken. Daarnaast hadden zij een handje aan het manipuleren van het verhaal/de gebeurtenissen in documentaties. Doordat zij uit wanhoop handelden, gingen zij des te meer mensen vervolgen, ondervragen, en tot slot leidde dit in sommige gevallen tot executies. Uiteindelijk kwam aan het einde van de 18e eeuw hier een eind aan vanwege verschillende andere juridische locaties (bijv. Brussel) die hiertoe een oproep deden, en de invoering van het humanere juridische systeem door de Franse revolutie (van Gehuchten 2014, P. 226).

Verder

Met de honderden slachtoffers die zijn gevallen, is het zeker niet neer te zetten als een 'mooi' deel uit de geschiedenis van Limburg en omstreken. Toch is het belangrijk om aandacht te brengen aan het verhaal, zodat ook dit in leven wordt behouden.

Ook al is er een rode draad te volgen in dit verhaal, een definitief antwoord zal nooit gekoppeld kunnen worden aan deze sage en zijn geschiedenis door de afwezigheid en contradictie van veel materiaal. Daarom moedigen wij juist iedereen aan om mee te denken. Of je je nou bij één theorie aansluit, of tussen meerdere ideeën invalt, wat denk jij dat er is gebeurd?